دارنده چو تركيب طبايع آراست * باز از چه سبب فكندش اندر كم و كاست گر زشت آمد اين صُور ، عيب كراست * گر نيك آمد ، خرابى از بهر چراست ناگفته نماند كه رباعيات خيام كه در مآخذ قديم به سيصد نمىرسيده ، به مرور زمان از هزار تجاوز كرده است . شهرت جهانى خيام خيام ، چه از جهت آثار علمى و چه از نظر رباعيات بىنظيرش شهرتى جهانى كسب كرده است . ذكر جميل خيام در عرصهء گيتى ، مديون ترجمه استادانه « ادوارد فيتز جرالد » است « كه قبول و رواج آن ، خيّام را در اروپا به‌عنوان يكى از گويندگان بزرگ عالم مشهور كرد و منتهى شد به اينكه رباعيات او به زبانهاى مختلف ، منجمله : فرانسوى ، انگليسى ، آلمانى ، ايتاليايى ، روسى ، عربى ، تركى و ارمنى ، آن هم غالبا مكرر ، ترجمه گرديد و متن آن در ايران و جز ايران ، همراه باترجمه يا بدون آن ، مكرر چاپ شد ، از جمله اين چاپها مىتوان : چاپ « ژوكوفسكى » چاپ « فريدريش روزن » ، چاپ « كريستن سن » و چاپ « اربرى » را نام برد . . . از بعضى جهات افكار او با افكار « ابو العلاء معرّى » شاعر عرب ، كه خيام با او ، قرب عهد داشته و چنان كه از قول زمخشرى در الزاجر للصغار برمىآيد ، با افكار و آثار او آشنا بوده است ، شباهت دارد و اين موارد شباهت قابل توجه است . » « 1 » براى كسب اطلاعات بيشتر راجع به ترجمه آثار علمى و رباعيات خيام به زبانهاى زنده جهان رجوع كنيد به كتاب « مباحثى از تاريخ ادبيات ايران » ، تأليف بديع الزمان فروزانفر ، صفحه 343 و 344 . خيام از پيشقدمان تفكر علمى و عقلى بود و مىتوان او را از پيروان مكتب زكرياى رازى و بو على سينا شمرد « خيام در اواخر قرن ششم به تصوف معروف شده و صوفيه اشعار او را بر مذهب خود تطبيق كرده در مجالس مىخواندند و بدينوسيله باز قسمتى از اشعار عرفانى ، جزء رباعيات خيام شده ، با اينكه گويندهء آن عرفاء مشهور بوده و در تذكره‌ها به نام آنها ثبت شده است . علت ديگرى كه رباعيّات خيام زياد شده ، اين است كه باز خيام به مىپرستى شهرتى يافته و كليه مضامينى كه در زمينهء فرصت شمردن وقت و مسرّت و شادمانى است به دو نسبت داده شده است ، چنان كه « ابو نواس بن هانى » در عرب به وصف شراب مشهور شد ، و بعدها بعضى اشعار خمريّه را به او منسوب كرده‌اند و همچنين « مجنون بنى عامر » كه

--> ( 1 ) . مصاحب : دايرة المعارف فارسى ، ج 1 ، ص 929 .